De Blankaart: de geschiedenis van het natuurgebied bij Diksmuide

De Blankaart is een natuurgebied van ruim 370 hectare in Woumen bij Diksmuide, met een kleiner stuk op het grondgebied van Merkem. In het midden ligt de Blankaartvijver van ongeveer 30 hectare, ontstaan door turfwinning in de 15de en 16de eeuw. Aan de rand staat het Blankaartkasteel, dat vandaag als bezoekerscentrum dienstdoet. Natuurpunt beheert het gebied sinds eind jaren zeventig. Je kan er gratis wandelen via drie uitgestippelde routes, en sinds 2023 broedt er een koppel zeearenden.

Ik ben opgegroeid in die setting. Mijn ouders, Paul en Betty Kempynck-Daenen, woonden vanaf 1960 op het domein. Wat hieronder staat, is de geschiedenis zoals ze te staven valt, plus wat dat domein voor mijn familie betekend heeft.

Waar ligt De Blankaart precies?

Het gebied ligt op de rechteroever van de IJzer, ten zuiden van Diksmuide. Het grootste deel hoort bij Woumen, een deelgemeente van Diksmuide, en een kleiner deel bij Merkem, dat onder Houthulst valt.

De Blankaart maakt deel uit van de IJzervallei en van de IJzerbroeken, de natte weiden die in de winter blank komen te staan. Daar komt de naam ook vandaan: blank staan betekent onder water staan.

De vijver: geen natuur, maar mensenwerk

Wat de meeste bezoekers niet weten, is dat de Blankaartvijver geen natuurlijk meer is. Hij is ontstaan door turfwinning in de 15de en 16de eeuw. Mensen staken hier veen af als brandstof, en de put die daarvan overbleef, liep vol water.

De oudste bekende afbeelding van de vijver staat op een schilderij van omstreeks 1600. Dat maakt van De Blankaart een landschap dat al meer dan vier eeuwen herkenbaar is, en dat is voor Vlaanderen uitzonderlijk.

Het kasteel van De Blankaart

Het kasteel dat er vandaag staat, dateert van 1925. Het is gebouwd na de Eerste Wereldoorlog, ter vervanging van het vorige gebouw dat tijdens die oorlog vernield werd. De frontlijn lag hier vlakbij, en de streek rond Diksmuide is toen zo goed als volledig platgelegd.

Vandaag is het kasteel ingericht als bezoekerscentrum van het natuurgebied. Je kan er terecht voor uitleg over het gebied, en het is het vertrekpunt van de wandelingen.

Van privédomein naar natuurgebied

De Blankaart is niet altijd een reservaat geweest. Het was een privédomein, en het is een familiegeschiedenis die het gebied in zijn huidige vorm heeft gebracht.

Mijn familie, de Kempyncks, beheerde het domein tot eind de jaren vijftig. In 1959 werd het gebied natuurreservaat. Mijn vader Paul Kempynck heeft ervoor gezorgd dat het domein eerst verhuurd werd aan de toenmalige natuur- en vogelreservaten, en eind de jaren zeventig kwam het in handen van de vereniging die vandaag Natuurpunt heet.

Dat klinkt als een administratieve overdracht, maar het was een keuze. De familie had het domein kunnen verkopen of verkavelen. In plaats daarvan is er gekozen om het open te stellen, ook voor mensen die geen adellijke afkomst en geen geld hadden. Naast het natuurreservaat zijn zo ook de volkshogeschool De Blankaart en het openluchtcentrum De Rhille ontstaan, waar duizenden mensen op vorming en op kamp zijn geweest.

Mijn ouders, Paul en Betty Kempynck-Daenen, hebben vanaf 1960 onafgebroken op De Blankaart gewoond. Mijn vader overleed in 2012, mijn moeder verliet het huis in het kasteelpark in april 2023. Wat dat allemaal gekost heeft aan offers en aan onbegrip binnen de eigen stand, is precies waarover het boek gaat.

Wandelen in De Blankaart

Er zijn drie uitgestippelde routes, en ze vertrekken bij het bezoekerscentrum. Wandelen is gratis.

Aan de zuidwestkant van de vijver staan drie kijkhutten. Daar zie je het meest, zeker in de winter, wanneer de broeken onder water staan en het gebied vol trekkende watervogels zit.

De zeearenden Paul en Betty

In het najaar van 2023 begon een koppel zeearenden een nest te bouwen in De Blankaart. In het voorjaar daarna kwamen er twee jongen, Guido en Gloria. Dat was een primeur: het was in ons land al eeuwen geleden dat zeearenden nog gebroed hadden.

Het koppel kreeg de namen Paul en Betty, naar de vroegere mede-eigenaars van het domein. Dat zijn mijn ouders. Voor onze familie is dat een bijzondere cirkel: de mensen die het gebied hebben opengesteld, en tientallen jaren later een vogel die er komt broeden omdat het gebied rustig genoeg is gebleven.

Wat er nog in de buurt te zien is

• De IJzerbroeken. De natte weiden langs de IJzer die in de winter onder water lopen. Samen met De Blankaart erkend als waterrijk gebied van internationaal belang.
• Diksmuide. Op enkele kilometers, met de IJzertoren en het oorlogserfgoed van de frontstreek.
• Merkem en Houthulst. De dorpen aan de andere kant van het gebied, met het Vrijbos van Houthulst.

Het verhaal achter het domein

Wie hier komt wandelen, ziet een natuurgebied. Wat je niet ziet, is de reden waarom dat gebied er nog is. Achter De Blankaart zit een familieverhaal van vier generaties: een baron die trouwde met een vrouw van gewone komaf, een meisje van vijf dat haar ouders en vijf zussen achterliet om op het kasteel te gaan wonen, en zonen die het domein liever weggaven aan de gemeenschap dan het te verzilveren.

Dat verhaal heb ik uitgeschreven op basis van familiearchieven die nooit eerder openbaar waren, en op basis van getuigenissen van de familie zelf. Ben je zelf met je eigen familiegeschiedenis bezig, dan helpen stamboom maken en stamboom opzoeken in België je aan een start.

Veelgestelde vragen over De Blankaart

Waar ligt De Blankaart?

In Woumen, een deelgemeente van Diksmuide in West-Vlaanderen, met een klein deel op het grondgebied van Merkem (Houthulst). Het bezoekerscentrum ligt aan de Iepersteenweg 56, 8600 Diksmuide.

Hoe groot is het natuurgebied De Blankaart?

Ruim 370 hectare. De vijver zelf beslaat ongeveer 30 hectare.

Kan je gratis wandelen in De Blankaart?

Ja. Er zijn drie uitgestippelde wandelingen die vertrekken bij het bezoekerscentrum, van 1,8 km tot 9,6 km. Wandelen kost niets.

Welke wandeling is geschikt met kinderen?

De oranje wandeling van 1,8 km. Die doe je op ongeveer een halfuur en loopt langs de kijkhutten.

Hoe is de Blankaartvijver ontstaan?

Door turfwinning in de 15de en 16de eeuw. De putten die overbleven na het afsteken van veen liepen vol water. Op een schilderij van omstreeks 1600 staat de vijver al afgebeeld.

Uit welk jaar dateert het kasteel van De Blankaart?

Uit 1925. Het vorige kasteel werd tijdens de Eerste Wereldoorlog vernield. Het huidige gebouw doet vandaag dienst als bezoekerscentrum.

Wie beheert De Blankaart?

Natuurpunt. De vereniging kreeg het gebied omstreeks 1978 in handen, nadat het al sinds 1959 natuurreservaat was.

Zijn er zeearenden in De Blankaart?

Ja. Sinds het najaar van 2023 broedt er een koppel zeearenden, Paul en Betty genoemd. In 2024 kwamen er twee jongen, Guido en Gloria. Het was de eerste keer in eeuwen dat zeearenden in ons land broedden.

Waarom heten de zeearenden Paul en Betty?

Ze zijn genoemd naar de vroegere mede-eigenaars van De Blankaart, Paul en Betty Kempynck-Daenen, die vanaf 1960 op het domein woonden.

Welke vogels zie je in De Blankaart?

Naast de zeearenden onder meer lepelaars, bruine kiekendieven, roerdompen en grote groepen ganzen en andere watervogels. In de winter is het gebied een belangrijke pleisterplaats voor trekvogels.

Waar komt de naam De Blankaart vandaan?

Van blank staan, wat onder water staan betekent. De omliggende IJzerbroeken lopen in de winter vol.

Plan je bezoek in vier stappen